اتروسك ها

سال 1986 ميلادي از طرف يونسكو سال اتروسك ها نامگذاري شد. اتروسك ها طايفه اي از تركان مي باشند كه در حال حاضر در ايتاليا زندگي مي كنند و جمعيتشان در حدود دوميليون نفر مي باشد. و حداقل 2100 سال سابقه تاريخي دارند.

اتروسك ها از نسل تركان هون مي باشند كه 170 سال قبل از ميلاد مسيح به اروپا لشكركشي كرده و حكومت روم را شكست داده و در آنجا به حكمراني پرداختند.

دو نمونه از فولكلور آذربايجان و تركمن صحرا(مشابه هم)

1-آذربايجان

اوشودم  ها اوشودوم

اوشودم  ها اوشودوم

داغدان آلما دوشودوم

آلماجيغيمى آلديلار

منى يولا سالديلار

من يولومنان بئزارام

درين قويو قازارام

درين قويو بئش كئچى

هانى بونون اركجى

اركج قازاندا قاينار

قنبر يانيندا اوينار

قنبر گئتدى اودونا

قارغى باتدى بودونا

قارغى دگيل قميشدى

بئش بارماغى گوموشدو

گوموشو وئرديم تاتا

تات منه دارى وئردى

دارينى سپديم قوشا

قوش منه قاناد وئردى

قانادلانديم اوچماغا

حق قاپى‏سين آچماغا

حق قاپيسى كليدلى

كليد دوه بوينوندا

دوه گيلان يولوندا

گيلان يولو سر به سر

ايچينده ميمون گزر

ميمونون بالالارى

منى گؤردو آغلادى

تومانينا قيغلادى

تومانى بؤلوك - بؤلوك

قورباغا دليك - دليك

قورباغانى حاخلاديم

حسن بگه ساخلاديم

حسن بگين نه‏يى وار

گؤيه گئدن آتى وار

گؤى مينجيقلى ايتى وار

ائوينده بير لوتو وار

اللى باتمان اتى وار.

آ تئشتي تئشتي تئشتي

آ تئشتي تئشتي تئشتي

ووردو گيلاني كئچدي

ايكي خوروز ساواشدي

بيري قانا بلشدي

قان گئتدي چايا دوشدو

چايدان گؤيرچين اوچدو

گؤيرچين آلا پاختا

يوواسي قلبي تاختا

اونو ووران خان اوغلو

قان قوسسون لاختا لاختا

2-تركمن صحرا

آلتي قويون بأش گچي

آلتي قويون، بأش گچي،

هاني مونونگ اركيجي؟

اركيجي داغدا قالدي

هاي هاي لاديم گلمه دي.

آرپا برسم ايمه دي.

چيگيت برسم دويمادي.

ايكي چوپان اوروشدي

ايكي چوپان اوروشدي

بيري قانا بولاشدي.

اونونگ قانين كيم سوپير؟

آق ساققاللي پير سوپير.

پيريم گيتدي اودونا،

پالتا دگدي بودونا.

پالتا دأل دير قاميش دير

اون بارماقي كوموش دير.

كوموشيمي ييتيرديم،

حانا خابار يئتيرديم.

حانينگ آتي كينگشه يأر.

نأمه دييپ كينگشه يأر؟

آرپا دييپ كينگشه يأر.

آرپاني نيردن آلجاق؟

چايين دويبوندن آلجاق.

بؤكوشه لي، بؤكوشه لي

ساري قاوون اكيشه لي.

ساري قاوون بيشيپ دير،

شاه اسماعيل صفوي(خطائي)

عاشيقون عاقله داييم سؤزي ديوانه گلور

عاشيقون داييم اونونچون سؤزي بيگانه گلور

ساتما رايگان صنم، خضره دوداقون سويوني

((خضر)) اگر سو ايسته يه، چشمه­ي حيوانه گلور

اسريميش خون دليمدن صنمون خوني گؤزي

گر سن اينانمازسان گؤركي، نه مستانه گلور؟

گاه وبيگه توبه وئرر منه شهرين واعظي

واعظين توبه سي شاها منه افسانه گلور

آشنادور "خطائي" سؤزي اينان! بيله نه

سؤزوني بيلمه يه نه دئمه كي، بيگانه گلور.

يوسف خسرو(يوسف علي بيگ)

قوربانليق گئجه سي

قوربانليق گئجه سي آيريليب گئتمه

كيم لر اولار سحر قوربانين سنين

قوربان كي دئيه رلر ايلده بير اولار

ازلدن من ايديم قوربانين سنين

منزيليمير بودور غمخاناسي

سني سئوه ن عشق اودونا ياناسي

بو چؤل لر مارالي گؤل لر سوناسي

هندوستان طاووسي قوربانين سنين

گؤزل هجرانينا چوخ تاب ائيله ديم

هاني گئجه لرده من خواب ائيله ديم

اجل جان ايسته دي جاواب ائيله ديم

قويموشديم كي ائده م قوربانين سنين

سن شخص شاه منم بنده فرمان

بير بوسه لبيندن درديمه درمان

ناتوان جانيما ائيله ديم درمان

تا بير گون ائيه ييم قوربانين سنين

بير ايميش، بير ايميش سن بيلن تاري

بو دونيا فاني دير يوخ اعتباري

((يوسف خسرو))ون وفالي ياري

بير شيرين جانيم وار قوربانين سنين

بهرام اسدی

يولون ايشى يورماق‏دير

يولدا يورولدوم دئمه

اؤلمه قيريلما قارداش

يولون ايشى يورماق‏دير

يولدان يورولما قارداش

*****

گؤردون چكيرلر سنى

كندير ائله بدنى

حيرته سال چكنى

سرت اول قيريلما قارداش

*****

باخما قورخو حربه‏يه

باش دا اگمه هر بگه

سارماشيق تك  هر نه‏يه

گليب ساريلما قارداش

*****

چكيلمه بيچاق ايله

محكم اوْل اوجاق ايله

هئچ ايتى ناجاق ايله

داش اوْل ياريلما قارداش

*****

صاف اوْل عزيزيم دورول

نه خسته‏لن نه يورول

بيرجه آللاهدان سوْرول

ياددان سورولما قارداش.

ساز تونقالى

آشيق، يامان اوشويورم بو آخشام

آل سازينى بير تونقال قور سازين‏لا

بدنيمده اوشوين بو دريم سه

اوره‏گيمه سن آتش وور سازين‏لا

 *******

گؤتور سازى بيزى يئتير كمالا

قويما سويوق بو ملّتدن كام آلا

كيرى‏ين بو جمعيّتى جومالا

آغرين آليم يارات بير شور سازين لا

 *********

گونونو گؤر چؤل - دره‏نين ، يازى‏نين

مژده‏سين وئر باهارينين، يازينين

اوّلجه بور قولاغينى سازينين

دؤن سويوغون بوينونو بور سازين‏لا

 **********

وارا يئتير، سن بيزى گل بو يوخدان

كيريتمه‏سين بلكه بيزى ناحاقدان

بئزميشيك داى قارانليقدان، سويوقدان

قلبيميزه سپ ايستى نور سازين‏لا.

آشيق قوربان پورولي عليار-

ياشيل لئچك

گئتسه ده باهاردان بير آيدان آرتيق

گئتمه ييب داغلارين قار دؤشونده دير

دوزونده ياشايان نازلي جيرانين

سينه سي آران دير نار دؤشونده دير

******

دوزلر بزه نيبدير ساري چيچكدن

داغلار ياشماق توتوب ياشيل لئچكدن

بولبول لر دايانمير ماهني دئمكدن

سانكي طبيعتين تار دؤشونده دير

******

من"قوربان"ام اؤز ائليمي آتماديم

چوخ گئجه لر درد اليندن ياتماديم

دونيانين ايشيندن باش چيخارتماديم

نه ايچون قيزيل گول خار دؤشونده دير؟

حقيقت علي(ع)

حقا كه حقيقت علي حق باشد

حق است بحق حق كه برحق باشد

گويند علي حق است گر حق نبود

حق با علي و علي مع الحق باشد

كفش داري سلطان هشتمين(ع)

كجا هواي شهنشاهي زمين دارم

كه كفش داري سلطان هشتمين دارم

سزد كه فخر كنم بر شهان بروز جزا

بكفش داري سلطان دين امام رضا

به مناسبت ورود به آستان مقدس امام حسين(ع)

گر دعوت دوست مي شنودم آن روز

من گوي مراد مي ربودم آن روز

آن روز كه بود روز هل من ناصر

اي كاش كه ((ناصر)) تو بودم آن روز

محمود صادق پور(شامي)

خيانت

دوست اولان يئرده دئيه رديم  غم عالم نه ايميش؟!

محنت و درد و غم و حسرت و ماتم نه ايميش؟!

سايماديم چوخ دئديلر: اويما اونا ساتقيندير

ساتدي آخير مني ده آه... بو آدم نه ايميش؟!

نه خيانت ائله دي بابكه افشين بيلسز

دوست اليندن دئمه سيز نئي كيمي ناله م نه ايميش

حلاجي داشلاديلار چكمه دي بير آه آمّا

دوستو بير كسسك آتاركن اونا او غم نه ايميش؟!

كيمه بيرده اينانيم دوغروسو بو عالمده؟!

سنين اي دوست ايشين بير بئله مبهم نه ايميش؟!

من بهشت عطرين اومارديم نفسيندن ظالم

دوداغيندان بوكورن اودلو جهنم نه ايميش؟!

نيه مين رنگه دوشورسن بئله هيندوشقا كيمي؟!

سنده بو كينه، حسد، حيله دمادم نه ايميش؟!

دگيش اهنگي بئله چالما سازي اي مطرب

عالمي چكدين اودا بوشلا بو ((ديلقم)) نه ايميش؟!

يوخدو بير اهل وفا باده گتير اي ساقي

ايندي بيلديم بو اغير درديمه مرهم نه ايميش

شيدا بولبول كيمي فرياد ائله مه اي ((شامي))

يان كول اول ثابت ائله عشق مسلم نه ايميش؟!   

اولين آشيق آذربايجان

صنعت آشيقى يكى از هنرهاى سنّتى اقوام ترك است. هر جا قومى ترك زبان زندگى كند اين صنعت در آنجا به چشم مى‏خورد و هر جا آشيق باشد حتماً در آن محل قومى ترك زبان وجود دارد .

 آشيق هنرمندى است كه چندين هنر را توأماً داراست. آشيق نوازنده است، آلت موسيقى او ساز است و او همراه نواى ساز خود آواز سر مى‏دهد. بيشتر آشيق‏ها شاعر نيز هستند و اشعار هجايى مى‏سرايند، اشيق راوى است و داستانهاى رزمى و بزمى را روايت مى‏كند و در اين روايت جاى قهرمانان داستان بازيگرى مى‏كند و از طرف تك تك قهرمانان سخن مى‏گويد .

 سابق بر اين آشيق‏ها هم در مجالس جشن و عروسى و هم در مجالس عزادارى حضور پيدا مى‏كردند و در هر دو مراسم عروسى و عزادارى آواز مى‏خواندند. آواز آنها در مجالس عزادارى آغى ناميده مى‏شد كه معنى مرثيه مى‏دهد و باعث گريه حضار مى‏گرديد .

 آشيق‏ها در ميدان رزم آوازهاى رزمى كه بيشتر به رجز شبيه است مى‏خواندند و قهرمانان را تشجيع و به نبرد تشويق مى‏كردند. تركان قديم حتّى بيماران خود را نزد آشيق مى‏بردند و موسيقى درمانى نزد تركان سابقه‏اى طولانى دارد و بالاخره آشيق به عنوان شخصيتى كامل در ميان اقوام ترك مطرح بود .

 تصوير آشيق روى ظروف سفالى باقى مانده از چندين هزار سال قبل از اين موجود است و يكى از قديمى‏ترين آنها در موزه لوور پاريس نگهدارى مى‏شود .

 عليرغم سابقه طولانى آشيق‏ها در تاريخ اتراك اولين آشيق آذربايجان كه مجموعه اشعار او را در دست داريم آشيق قوربانى است. آشيق قوربانى معاصر شاه اسماعيل صفوى بوده و در رثاى او شعر گفته است .

 مشهور است كه قوربانى با يكى از وزرا اختلاف پيدا مى‏كند و مأمورين وزير او را دست بسته از پل خداآفرين عبور مى‏دهند. قوربانى كه گلايه و شكايت خود را از آن وزير به پادشاه و مرشد خود برده بود با جنازه او روبرو مى‏شود و مرثيه معروف خود را مى‏سرايد :

 از قوربانى سه بيت شعر فارسى نيز باقى مانده است .

 جنگ با خود صلح با دشمن طريق دين ماست

كافر و مؤمن همه يكرنگ در آيين ماست

 از دم سرد سبك مغزان ز جا كى مى‏رويم

توده غبرا غبار دامن تمكين ماست

 كيش هفتاد و دو ملت حق بود در كيش عشق

هر كه اين فهميد نور ديده حق بين ماست

 و اين نشان مى‏دهد كه قوربانى تحصيلات فارسى نيز داشته و با اين زبان آشنا بوده است .

 بى مروتين بى انصافين بالاسى

من سنى سئوميشم ساغ اوره‏گيمده

 قيا باخدين اورتاليغا قان تؤكدون

قارا نقطه قويدون آغ اوره‏گيمده

 محبت بير دريا كئچه بيلمرم

آيريليق شربتين ايچه بيلمرم

 سر سؤزون يادلارا آچا بيلمرم

گئدر قيامته داغ اوره‏گيمده

 قوربانى چيخماييب غم لباسيندان

گؤز دويماز گؤزلرين تمناسيندان

 جهنّم خوفوندان عشق هاواسيندان

اريدى قالمادى ياغ اوره‏گيمده .

بهرام اسدی

دكتر رحيم كوشش 

يان اوره گيم

بير عؤمور چكدي وصاله گؤره هجران اوره گيم

سورونوب يار داليجا ايسته دي درمان اوره گيم

گتيره بيلمه دي آخر يولا او نازلي ياري

چكديگي دردسره اولدو پشيمان اوره گيم

دئديم ال چك او وفاسيزدي قبول ائيله مه دين

ايندي گئت حسرت اودوندا بير عؤمور يان اوره گيم

سن نه دي، او قارا تئل آرزوسونو چكدي نه دي؟

يئري واركي اولاسان بئيله پريشان اوره گيم

اعتباريم وار ايدي خلق آراسيندا، نه دئييم

مني رسوا ائله دين، قان اولاسان قان اوره گيم. 

آشيق علي عليزاده

محمد گلدی گلدی نژاد، معروف به "اوغلان بخشی" ، استاد موسیقی گنبدی، که از کشور ایران در "جشنواره جهانی موسیقی فولکلور جوانان" شرکت کرده بود، به مقام نخست دست یافت. این جشنواره در شهر پراگ، پایتخت جمهوری چک، شرکت برگزار شد.

جشنواره جهانی موسیقی فولکلوریک جوانان ۱۴ سال است که در پایتخت جمهوری چک برگزار می‌شود و نوازندگان و خوانندگان جوان از کشورهای مختلف جهان در آن شرکت می‌کنند.

به گزارش پایگاه اطلاع رسانی دانشجویان و دانش آموختگان ترکمن ایران به نقل از دویچه وله، محمد گلدی گلدی نژاد، معروف به "اوغلان بخشی" ، استاد موسیقی گنبدی، که از کشور ایران در "جشنواره جهانی موسیقی فولکلور جوانان" شرکت کرده بود، به مقام نخست دست یافت. این جشنواره در شهر پراگ، پایتخت جمهوری چک، شرکت برگزار شد.
جشنواره جهانی موسیقی فولکلوریک جوانان ۱۴ سال است که در پایتخت جمهوری چک برگزار می‌شود و نوازندگان و خوانندگان جوان از کشورهای مختلف جهان در آن شرکت می‌کنند. محمد گلدی گلدی نژاد نماینده ایران در جشنواره امسال بود. گلدی نژاد در سن ‪۹ سالگی به درجه استادی موسیقی ترکمن دست یافته و این درجه از سوی بزرگان موسیقی ترکمن‌های ایران و ترکمنستان به وی داده شده است.

گلدی‌ نژاد در سن ۶ سالگی نواختن دوتار و آواز خوانی را آغاز کرد و در سن ۹ سالگی به درجه استادی موسیقی ترکمن دست یافت. این هنرمند جوان گنبدی با شرکت در جشنواره‌های گوناگون کشوری تا به حال موفق به دریافت جوایز مختلف شده است.

در مناطق ترکمن‌نشین ایران، به نوازنده دوتار و خواننده‌ای که مرحله استادی را پشت سر گذاشته باشد، "بخشی" می‌گویند و اگر کسی در سنین پایین به چنین درجه‌ای برسد، او را "اوغلان بخشی" خطاب می‌کنند، یعنی پسر بچه‌ای که به مقام "بخشی" رسیده است. "اوغلان بخشی" هم‌چنین در ششمین جشنواره موسیقی کرمان به عنوان پدیده جشنواره معرفی شد. گلدی نژاد در حال حاضر در صحنه موسیقی فولکلور ایران نامی شناخته شده است.

در دومین روز فستیوال که در سالن فرهنگی "نارودنی دم" برگزار شد، معاون نخست‌وزیر جمهوری چک، به شرکت‌کنندگان جشنواره جوایزی اهدا کرد. در آخرین روز فستیوال (۲۱ مهر ماه) هم مسابقه منتخبان جشنواره برگزار شد که در آن، آننا پولادوا، هنرمند روس، و محمد گلدی گلدی نژاد، مقام نخست را به‌دست آوردند.

 صنعت آشيقى كه امروزه به عنوان يكى از دو شاخه اصلى موسيقى سنتى آذربايجان مطرح است ريشه در اعماق تاريخ ملّت آذربايجان دارد.

 آشيق‏ها كه روزى به عنوان نوازندگان دوره‏گرد شناخته مى‏شدند افرادى هستند كه همراه نوازندگى آواز مى‏خوانند. داستان نقل مى‏كنند و به جاى قهرمانان داستان ايفاى نقش مى‏كنند در اعماق قرون و در چندين هزار سال پيش از ميلاد مسيح در ميان اقوام ترك به نام شامان شناخته مى‏شدند .

 شامان‏ها به عنوان عالم و پير داننده در ميان قوم بودند و در كليه اجتماعات قوم حاضر مى‏شدند در مراسم شادى با آهنگ‏هاى شاد، در مراسم عزادارى با آهنگ‏هاى غمگين، در جنگ‏ها با ريتم‏هاى حماسى ايفاى نقش مى‏كردند. شامان در عين حال حكم روحانى و مرشد و حكيم و پزشك را نيز داشت .

 در سير تاريخى نوارندگان ترك مرحله دوم و بعد از مرحله شامانيزم مرحله اوزان است. در اين مرحله نيز كه شاخص‏ترين شخصيت آن دده‏قورقود مى‏باشد اوزان به عنوان ريش سفيد قوم شناخته مى‏شود و همه قوم بدون چون و چرا حرف او را قبول و به گفته‏هايش عمل مى‏كنند. بزرگترين سندى كه از اين مرحله به دست آمده كتاب دده‏قورقود است .

 اين كتاب شامل يك مقدمه و 12 داستان است و مضمون كلى آنها ماجراهايى است كه در قوم اوغوز اتفاق مى‏افتد و دده‏قورقود به عنوان يك نوازنده و به عنوان يك عالم در همه آنها حضور دارد.

 مرحله سوم در مكتب آشيقى تقريباً از 5 تا 6 قرن پيش شروع شده و تا حال حاضر ادامه دارد. در اين مرحله ساز آشيقى دچار تغييراتى شده و آهنگ‏هاى فراوانى ساخته شده‏اند. از اولين نمونه‏هاى اين مرحله مى‏توان از آشيق قوربانى نام برد كه ديوان كاملى از اشعارش به عصر ما رسيده است .

 آنچه آشيق‏هاى امروز مى‏نوازند يادگار چندين هزار ساله صنعت آشيقى است در آهنگ‏هاى آشيق‏ها آهنگ‏هايى مشاهده مى‏شود كه 7000 سال قدمت دارد (يانيق كرمى هاواسى) آهنگ‏هايى هستند كه توسط دده‏قورقوت ساخته شده‏اند (قاراجا هاواسى) آهنگ‏هايى هستند كه توسط آشيق قوربانى ساخته شده‏اند (شاه ختايى ديوانى) و در عين حال آهنگ‏هايى مشاهده مى‏شود كه توسط آشيق‏هاى معاصر ساخته مى‏شوند .

 بيشتر آشيق‏ها شاعر نيز هستند و همراه نوازندگى، آواز خوانى، ايفاى نقش، بديهه سرايى نيز مى‏كنند.

بهرام اسدی

آشيق اباذر از اساتيد مسلم هنر آشيقى در آذربايجان مى‏باشد كه در شهر خود (اورمى) ناشناخته مانده است.

 دوْللو اباذر در جمهورى آذربايجان از اساتيد مسلم هنر عاشيقى شناخته مى‏شود .

 ابوذر از محال دول از توابع اورمى به منطقه بورچالى مهاجرت مى‏كند و بنيانگذار تعدادى از نواهاى آشيقى مى‏شود كه در آنجا ناشناخته بوده و سابقه قبلى نداشته است از اين جمله مى‏توان به (دول هجران هاواسى) اشاره كرد كه ابوذر آنرا از محال دول به بورچالى و در عموميت به جمهورى آذربايجان انتقال داده است. دوللو اباذر شاگردان زيادى در بورچالى تربيت كرد كه هر كدام از آنها استادى مسلم به شمار مى‏آيند از ميان شاگردان او مى‏توان آشيق حسين ساراچلى را نام برد كه خود از اساتيد هنر آشيقى به شمار مى‏آيد .

 آشيق ابوذر در اورمى متولد شده و تقريباً تا اواسط قرن بيستم در بورچالى زنده بوده است و در همانجا چشم از جهان فرو بسته و به دار باقى شتافته است، اشعار زيادى از دوللو اباذر در سينه آشيقهاى آذربايجان نقل مى‏شود ما يكى از اين اشعار را كه در قالب قوشما سروده شده به روايت آشيق قوربان عليارلى در اينجا مى‏آوريم با اين تذكر كه شرح حال آشيق ابوذر را نيز از زبان آشيق قوربان يادداشت كرده‏ايم.

دولانديرير

آى آغالار بير زمانه گليبدى

دؤولتلى يانيندا قول دولانديرير

 كسيليب محبّت ياد اولوب حؤرمت 

ايندى زمانه‏نى پول دولانديرير

 كؤچ ائله‏ييب بو دونيادان كؤچمه‏ين

انسانليغين شربتينى ايچمه‏ين

 ائوده آروادينا سؤزو كئچمه‏ين

كنددا اولوب ايندى ائل دولانديرير

 ابوذر احوالين اولدو پريشان

اوزونده خال‏لارين دردانه نشان

 بى غيرت قوهومدان ناموسلو دوشمان

گلسه قبريم اوسته گول دولانديرير

بورچالى منطقه‏اى است كه امروزه جزو خاك جمهورى گرجستان است آشيقهاى اورمى و آشيق‏هاى بورچالى در نوازندگى خود از ساز تنها استفاده مى‏كنند و مانند آشيقهاى تبريز يا شيروان دف و بالابان به كار نمى‏برند .

  بهرام اسدی

                                                            سازيم

چكيب سينه م اوسته ساخلارام سني             وئره سن مجلسه بؤيوك حال سازيم

سيله سن اوره كدن غمي – كدري                  شكردن – ناباتدان شيرين بال سازيم

 ايل لر بويو منه همدم اولوبسان                    هردم ساراليبسان هردم سولوبسان

  آتا – بابالاردان بيزه قاليبسان                        آرزوم بودور دونيا واركن قال سازيم

گاهدان نئچه ايل لر قاليبسان باغلي                هردن بير گولوبسن يا سينه داغلي

ياديندان چيخماسين جنگي كوراوغلو            هردن ده بير كسمه هجران چال سازيم

«مصطفا»يام اوره ك سؤزوم آچماديم              آج دا قالديم سندن آيري دوشمه ديم

نيزه اولوب دوشمن باغرين دئشمه ديم               سن رقيبدن انتقاميم آل سازيم.

دوللو مصطفي